Wat te doen bij onweer?

<p>Onweer boven Limburg - Foto: Ruben Weytjens</p>

Onweer - Bliksem - Donder

Wat is onweer?

We spreken van onweer indien een bui of cumulonimbus (CB) gepaard gaat met elektrische ontladingen.
Het ontstaan van onweer heeft te maken met de sterk stijgende en dalende luchtstromingen in grote buienwolken en de elektrische geladenheid van  aarde en atmosfeer. Door de sterke luchtstromingen kunnen in de wolk concentraties van elektrische ladingen ontstaan. In onweerswolken stromen sterk stijgende warme lucht en sterk dalende koude lucht vlak langs elkaar met snelheden van maximaal 100 kilometer per uur. Met die stromingen worden ook elektrisch geladen deeltjes meegevoerd, waardoor de wolk als een enorme condensator wordt opgeladen. Daardoor worden ontladingen mogelijk tussen de wolk en andere wolken of tussen de wolk en de aarde wat leidt tot bliksem en donder.

Wat is bliksem?

Bliksem is de ontlading tussen een elektrisch geladen wolk en de aarde, tussen twee of meer wolken met tegengestelde lading onderling, of binnen één wolk. De temperatuur in een ontlading loopt op tot ongeveer 30.000 graden Celsius, de gemiddelde stroomsterkte is zo'n 60 kA en de spanning loopt in de miljoenen volts. Een bliksemschicht is gemiddeld 5 tot 6,5 kilometer lang en 2,5 cm in doorsnede, maar reikt soms over afstanden van meer dan 100 kilometer.

Wat is donder?

Het geluid bij onweer ontstaat door de zeer hoge temperatuur die in minder dan een duizendste van een seconde ontstaat in een bliksemschicht. De lucht zet daar zeer sterk uit en door die uitzetting ontstaat een drukgolf die te horen is als donder. Het geluid verplaatst zich met een snelheid van 340 meter per seconde. Is de donder dus drie seconden na het zien van een bliksemflits te horen dan is de onweersbui nog slechts een kilometer verwijderd en daarmee gevaarlijk dichtbij. Doorgaans wordt 3 kilometer -oftewel 9 seconden- als grens tussen veilig en onveilig beschouwd. 


Wat zijn de risico's bij onweer?

Bij onweer denken we natuurlijk in de eerste plaats aan bliksem, maar er zijn nog wel enkele andere risico-factoren die tijdens een onweer.
Niet in het minst de wind. De meeste gewonden en doden bij een onweer vallen vanwege de gevolgen van windverschijnselen zoals zware rukwinden, valwinden of tornado's.
In een onweersbui zijn er vaak sterke stijgende luchtbewegingen actief, maar naast die sterke stijgstroom krijgen we dan ook een sterke koude daalstroom. Hierdoor kunnen er valwinden ontstaan die snelheden tot boven de 100km/u kunnen bereiken. Een tornado kan nog veel hogere windsnelheden bereiken en ontstaat doordat de stijgstroom zeer snel rond zijn as gaat draaien.

Uiteraard vormt dus ook de bliksem een risico. Een aarde-wolk ontlading gaat gepaard met zeer veel hitte ontwikkeling, waardoor het risico vanwege brandwonden zelfs nog groter is dan het risico op een hartstilstand vanwege elektrocutie.

Daarnaast hebben we ook nog de kans op grote hagelstenen, die voor verwondingen en paniek kunnen zorgen. Grote hagelstenen ontstaan doordat kleine vallende hagelsteentjes door de stijstroom in de bui terug mee naar boven worden gezogen, naar de top van de bui waar het vriest. Daardoor zal het hagelsteentje een extra laagje ijs krijgen en dus dikker worden. Dit proces kan zich een aantal keren herhalen, alvorens de hagelstenen te zwaar worden om nog door de stijgstroom te worden meegenomen. Tegen die tijd kan zo'n hagelsteen in extreme gevallen meerdere centimeters dik zijn geworden.
Het komt echter zelden voor dat je te maken krijgt met gevaarlijk grote hagelstenen, al zien we elke zomer wel een paar keer beelden van locaties waar dat toch het geval was. Het is een beetje zoals met de Lotto spelen: de kans dat je wint is erg klein, maar toch zijn er bijna elke week winnaars.

Tot slot is er ook nog het risico op overvloedige neerslag welke tot overstromingen en in heuvelachtige gebieden ook modderstromen kan veroorzaken. Op de weg vormt wateroverlast sowieso een risico, maar bijvoorbeeld op de camping van een festival kan overvloedige regenval ook alles doorweekt maken. Dit laatste kan dan weer aanleiding geven tot onderkoelingsverschijnselen.

 

Hoe kan je jezelf tegen deze risico's beschermen?

Onweersbuien kondigen zich meestal luid en duidelijk aan en ook in de weersverwachting wordt de kans op onweer aangegeven. Het is dus in de eerste plaats aangewezen om zelf de weersontwikkelingen op te volgen. Op een festival loopt tegenwoordig bijna iedereen met een smartphone rond, en is er vaak gratis wifi mogelijk waarmee dus ook geregeld eens naar de radarbeelden kan worden gekeken.

Het is echter ook handig als je een buienwolk/onweer kan herkennen aan z'n structuur. 

Een onweersbui kondigt zich vaak reeds van op grote afstand aan door z'n ijskap. Dit is de vage bovenkant van de bui zoals te zien is op volgende foto:

Wanneer de bui dichterbij is kan je nog steeds aan de vage bovenkant zien of het reeds een volwassen bui is, met neerslag en hoge top. Hoe hoger de top, hoe groter doorgaans de kans op onweer.




Een zware onweersbui wordt soms voorafgegaan door een zogenaamde shelfcloud. Onder de kraag van deze wolk zijn plots zware windstoten te verwachten. Vlak erachter zit meestal de neerslag.
Let op: ook aan de voorzijde kunnen er reeds ontladingen voorkomen.


De gevaarlijkste buien zijn de zogenaamde supercells. In dit soort buien is er een sterk roterende stijgstroom aanwezig waardoor er aan de onderzijde mogelijk zelfs een tornado kan ontstaan.
Vanwege de roterende luchtbewegingen is zo'n supercell in vele gevallen te herkennen aan een gladde, ufo-vorminge uitstulping rondom de kern. 
Hieronder kan dan vaak nog eens een kleinere uitzakking van sterk roterende wolken te zien zijn. De toppen kunnen door de sterke stijstroom tot 14 a 15km hoogte reiken, waarbij er ook een verhoogde kans is op grote hagelstenen of zeer sterke koude valwinden.


De meest veilige plek bij onweer is zoals bekend je wagen, maar ook in gebouwen ben je doorgaans al veilig tegen blikseminslagen.
Voor de volledigheid: Ook in een gebouw moet je nog met enkele zaken rekening houden. Bij een (nabije) blikseminslag zal de stroom zich een weg banen langs leidingen. Kranen, een bad of douche en radiatoren kunnen zodoende gevaar opleveren, al gebeurt het zelden dat iemand op deze manier getroffen wordt door de ontlading. Schade aan elektronische apparatuur komt vanzelfsprekend vaker voor en kan optreden doordat de bliksem en het spanningsveld bij een inslag een weg zoekt langs bedradingen, stekkers en antenne-aansluitingen. Het heeft dus wel degelijk zin om (belangrijke) elektrische apparatuur los te koppelen van het net. Waarbij de stekker dus wel ver genoeg van het stopcontact dient te worden gelegd, anders riskeer je nog steeds een overslag.

Maar wat doe je best indien je in een omgeving zonder bereikbare gebouwen, plots geconfronteerd wordt met onweer?
Indien je te maken krijgt met nabije ontladingen is het zinvol om je te bukken (hurken) en je zo klein mogelijk te maken. Dit om de kans om te worden getroffen door de bliksem tot een minimum te beperken.
Elektrische spanning, en dus ook bliksem, kiest altijd de weg met het minste weerstand en zal zoeken naar een pad dat hem met lage weerstand zo snel mogelijk met de Aarde verbindt. Vandaar dat het dus ook af te raden is om onder een boom te schuilen, want zo'n boom biedt de bliksem zo'n prima geleider. Het is vanzelfsprekend dat dit ook geldt voor bijvoorbeeld een lichtmast.
Als je ook nog eens je voeten tegen elkaar plaats kan er geen stroom door het lichaam van het ene been naar het andere gaan lopen na een nabije inslag. Ga dus zeker niet languit op de grond liggen. Hoe meer ruimte er is tussen de uiterste plaatsen waar je contact maakt met de grond, hoe groter de kans wordt op een elektrische schok.
Ook vanwege het risico op zware windstoten blijf je best buiten bereik van ijvoorbeeld masten of bomen. Zelfs indien het plots gaat hagelen is het beter om je hoofd tegen de hagel te bechermen en de eventuele blauwe plekken op je rug er maar bij te nemen. Ren zeker niet onder het beschermende bladerdek van een boom.

Wanneer je je op een festivalterrein bevindt is het sowieso aangewezen om in de eerste plaats de aanwijzingen van de organisatie op te volgen.

Waarom beschermen tegen een te hoge hoeveelheid UV?

Wat is UV-straling?

De laatste jaren zijn we ons er steeds meer bewust van geworden dat het verstandig is om je te beschermen tegen een hoge UV-index. Dat komt door de spectaculaire toename in het aantal gevallen van huidkanker, die vaak rechtstreeks verband houden met een te lange en frekwente blootstelling van onze huid aan een te hoge hoeveelheid UV-straling. Dit laatste leidt onmiddellijk tot zonnebrand, maar pas op lange termijn kunnen we hierdoor ook huidkanker ontwikkelen.

Ultraviolet (afgekort UV) is elektromagnetische straling net buiten het deel van het spectrum dat met het menselijk oog waarneembaar is. De golflengte van ultraviolette straling ligt tussen 10 en 400 nanometer, dus 'voorbij het violet', wat ook de letterlijke betekenis is van 'ultraviolet'. Doordat ultraviolet licht een kortere golflengte heeft dan zichtbaar licht, is het energierijker.

Een natuurlijke bron van UV-straling is de Zon, welke naast het "gewone" zichtbare licht ook ultraviolette straling uitstraalt. 

De intensiteit van de ultraviolette straling in zonnestraling wordt uitgedrukt in de zogenoemde UV-Index of zonkracht. Bij een hoge UV-Index is meer ultraviolette straling aanwezig dan bij een lage. Door een teveel aan ultraviolette straling (UV B) kan de huid rood kleuren of verbranden, het kan op langere termijn zelfs huidkanker veroorzaken. UV A-straling veroorzaakt melanoom, de dodelijkste vorm van huidkanker. UV B veroorzaakt diverse andere, minder agressieve, vormen van huidkanker. UV C wordt door de atmosfeer tegengehouden.


Welke factoren bepalen de UV-Index of zonkracht?

De zonkracht is afhankelijk van de volgende factoren:
1) De hoogte van de zon boven de horizon. Hoe hoger, hoe hoger de UV-Index.
2) Hoeveelheid vocht en stof in de lucht. Hoe meer deeltjes hoe lager de UV-Index.
3) Hoeveelheid ozon. Hoe dunner de ozonlaag, hoe sneller je zal verbranden
4) Bewolkingsgraad. Bij zon tussen de stapelwolken wordt UV-weerkaatst door de wolken en zullen we sneller verbranden.

De zonkracht is volledig onafhankelijk van de temperatuur. Op een frisse dag met stapelwolken kunnen we namelijk net zo zeer verbranden als op een stralend zonnig en bloedhete dag. Dat is uiteraard verraderlijk aangezien we in het eerste geval minder snel de schaduw zullen opzoeken en dus vaak langer zullen worden blootgesteld aan de te hoge UV-straling.


Zonnecrême

Er bestaan vele soorten crêmes waarmee je je huid tegen een te hoge dosis UV-straling kan beschermen, de ene al wat beter dan de andere.
Over het gebruik van zonnecrême is er ook al veel gezegd en geschreven. Niet elke crême zou even gezond zijn, maar wat wel vast staat is dat zonnebrand heel zeker ongezond is. Bescherm je dus sowieso tegen teveel aan UV-straling, met of zonder zonnecrême. Dat laatste kan uiteraard door je huid te bedekken met kleding.
Denk eraan dat je op dagen met een hoge UV-Index ook in de schaduw kan verbranden.


Ogen

Niet alleen je huid, maar ook je ogen zullen lijden onder een te hoge UV-Index. Ook met ogen is pas sprake van een schade-effect na een opeenstapeling van blootstelling over een lange periode. Het is dan ook van belang dat een zonnebril een 100% UV-bescherming heeft. 


Vitamine D


De aanmaak van Vitamine D houdt rechtstreeks verband met de UV-Index.
Aan de vooravond van een hete dag lees je wel eens in de krant dat zo'n hitte goed is voor de aanmaak van vitamine D. Wel, dat is dus onzin (journalistiek anno 2015). Aangezien die aanmaak uiteraard te danken is aan de UV-straling, en die hoeveelheid staat volledig los van de temperatuur. Het volstaat op een zomerdag doorgaans om enkel met je handen en aangezicht een kwartiertje in de zon te vertoeven voor voldoende aanmaak van vitamine D, uiteraard afhankelijk van de UV-Index.


Ook op festivals

Op basis van bovenstaande informatie lijkt het me dus duidelijk dat iedereen zich best tegen een overmaat aan UV-straling beschermt. Dus ook op festivals waar -ik spreek uit ervaring- men het soms niet stoer vindt om zonnecrême te gebruiken. Het getuigt enkel maar van koppigheid of domheid als je er 's avonds rood als een tomaat bijloopt.
Gelukkig bestaan er wel voldoende hippe zonnebrillen...

Hosted by HostYou - Powered by Sycro